Osmanlı Devleti sosyal-kültürel-ekonomik yapı ve birikim olarak XVIII. yüzyıla kadar dünyanın sayılı devletlerinden biri konumundaydı. Daha sonra çeşitli sebeplerle birçok alanda gerilemeye başladı. İşte devletin yaşadığı bu siyasi ve ekonomik çöküntüden kurtulmak amacıyla çağdaşlaşma hareketlerine hız verdiği bir dönemde 14 yıl boyunca (1839-1853) Valide Sultanlık yapmış olan Bezmiâlem Valide Sultan, servetinin büyük bir bölümünü hayır işlerine harcamış ve bu hayırlarından sadece birisi olan Sultan II. Mahmud Türbesi’nin arkasındaki arsaya yaptırdığı Valide Mektebi, zamanın en ileri eğitim kurumlarından birisi olmuştur [1]
Avrupai mektep planına uygun olarak inşa edilmiş bir bina açılan ilk modern eğitim kurumdur.
Osmanlı İmparatorluğu son dönemlerinde, ekonomi ve teknoloji alanlarında olduğu gibi eğitim alanında da Avrupa’yı örnek alarak modern bir eğitim kurumu oluşturmayı düşünmüş ve bu düşünce ilk olarak II. Mahmut döneminde hayata geçirilmeye çalışılmıştır. II. Mahmut zamanında hayata geçirilemeyen bu proje, Sultan Abdülmecid’in Vakf-ı Gureba, Bezmiâlem Camii gibi birçok hayırlı iş yapan annesi Bezmiâlem Valide Sultan’ın çabalarıyla gerçekleştirilmiştir.
Takvim-i Vekayi’de (1850) okulun açılış töreni ile ilgili şu bilgilere rastlanılmaktadır: “Padişahımızın yeniden yaptırmış bulundukları Taş Mektep tamamlanmış bulunduğundan açılması ayın yedisine rastlayan cumartesi günü Sadrazam Mustafa Reşit Paşa, Şeyhülislam Arif Hikmet Bey ile sair vezirler ve saray büyükleri ile ilim 13 adamlarının huzurunda açılmıştır. Askerlerin de dahil olduğu bu memleket büyükleri ve ilim adamlarının topluluğu Padişahın gelmesini beklemiş ve Padişah gelince hazır olunan zevatı iltifatlara gark ederek mektepte dersaneye nazır büyük bir odada bir müddet oturmuştur. Hazır olan öğrenciye ilim adamlarının büyüklerinden biri olan Yahya Efendi, Padişahın huzurunda bir konuşma yapmış, bu konuşmaya besmele ile başlamıştır. Bazı nasihat dolu sözler söyledikten sonra, mektebi yaptıran Valide Sultan ve Padişah saygıyla anılmış, kendilerine sağlık ve saadet temenni edilmiştir”[2]
Okul binası, tarihi yarımada içerisinde, kuzeyden Nur-u Osmaniye caddesi, güneyden Divanyolu caddesi, doğudan Bab-ı Ali caddesi ve batıdan Türbedar sokak ile çevrili olan yapı II. Mahmud türbesinin hemen arkasında bulunmaktadır.[3] Esma Sultan Sarayı\’nın arsasına inşa edilmiş okul, 7 Cemaziyelülevvel 1266 (22 Mart 1850) tarihinde hizmete girmiştir. Başta ismi Valide Mektebi olan okul, daha sonra Darü’l-Maarif adını almıştır. Açılışa Sultan Abdülmecid, oğlu Murat Efendi (V. Murat), kızı Fatma Sultan, annesi Bezmiâlem Valide Sultan, Sadrazam Mustafa Reşit Paşa ve Maarif Nazırı Kemal Efendi katılmışlardır.
Dönemin yeni maarif nizamına uygun ders kitapları yazmakla görevli Encümen-i Daniş (Bilim Kurulu) üyeleri, ünlü dilbilimci Redhouse ve tarihçi Hammer da açılışta hazır bulunmuşlardır. Sadrazam Mustafa Reşit Paşa’nın nutkuyla öğrenime başlayan okula, Sultan Abdülmecid de çocukları Murat Efendi ve Fatma Sultan’ı sembolik olarak kaydettirmiştir.
Sultan Abdülmecid okulun açılmasında büyük emeği geçen Mektepler Nazırı Kemal Efendi\’yi \”Aferin Kemal Efendi, iki dünyamıza da hayırlı olacak kadın ve erkek ilim tebaamızın yetişmesinde gayretinizden ötürü size teşekkür ederim. Halkın çocuklarını nasıl terbiye ediyorsanız, benim çocuklarımı da himmetinizle öyle terbiye edin.\” diyerek tebrik etmiştir.
Daha sonra Sultan Abdülmecid 546 cilt kitap ve bir tanesi hâlâ okulda sergilenen iki adet saat hediye ederek okulu “Osmanlı İmparatorluğu’nun ilk sivil lisesi” olarak hizmete açmıştır.
Cağaloğlu Anadolu Lisesi’nin taş mektep binasının arka cephesinde türbe sokağı tarafındaki ana giriş kapısı üzerinde bulunan oval çerçeve içinde zeytin dalı ile süslenmiş Sultan Abdülmecid’in tuğrası, 1266/1849-1850 tarihi, iki yanında Şair Ziver Paşa’nın hattat Kazasker Mustafa İzzet Efendi (1801-1876) tarafından yazılmış üçer mısralık şiiri bulunmaktadır. Mektebin üst katındaki Hümayun dairesinde bulunan kütüphaneye konmak üzere vakfedilmiş olan 546 cilt kitap nedeni ile bu şiir yazılmış olmalıdır.[4] Anıtsal yapıdaki bu kitabede bulunan bu şiir bize okulun Bezmiâlem Valide Sultan Vakfiyesi olduğunu göstermektedir.
“Bezmiâlem Valide Sultan bünyad eyledi (Bezmiâlem Valide Sultan binayı yaptırdı)
Mekteb-i ilm eyle ya Rab her zaman bu mektebi (Allah’ım bu mektebi ilim ocağı eyle)
Bir kütüphane bina kıldı derununda nefis (İçinde enfes bir kütüphane kurdu)
Eyledi rüşdiyeye âli nişan bu mektebi (Bu mektep rüşdiye mektebine örnek oldu)
Verdi bak tarihe Ziver mısraın bab-ı fer (Ziver’in şiiri tarihe ışık oldu)
Kıldı icad mader-i şah-ı cihan bu mektebi (Cihan padişahının annesi bu mektebi icat etti)”[5]
İyon ve Korentiyen sütun düzeni ile Neo-Historisist mimari stilinde inşa edilen bina; 1911-1933 yılları arasında “İnas İdadisi”, 1933- 1983 yılları arasında Türkiye’nin ilk kız mektebi olarak “İstanbul Kız Lisesi” adıyla eğitim ve öğretime devam etmiştir. 1983 yılından itibaren ise “İstanbul Fatih Cağaloğlu Anadolu Lisesi” adıyla eğitim ve öğretim faaliyetlerini sürdürmektedir.
Okulun orta kısmında kalan bahçesi (öğrenciler arasında orta bahçe veya botanik) ve ön bahçesi olmak üzere 2 bahçesi vardır. Okulun binası, 2. derece tarihî eser statüsündedir.
Bugün Anadolu Lisesi statüsünde 32 derslikli binada, Alman ve Türk öğretmenleri sayesinde 1 yıl hazırlık 4 yıl lise eğitimi ile Almanca öğretimi yapmakta, İngilizce ise ikinci yabancı dil olarak öğretilmektedir. Okuldan öğrenciler 2 yabancı dil ile mezun olmaktadır. Okulda; İngilizce ve Almanca dillerindeki ders kitapları ve edebi eserlerle birlikte her alanda Türkçe kaynağı ve Osmanlı zamanından kalma el yazması, taşbaskı tarihi kaynakları da içerisinde barındıran bir kütüphane, konferans salonu, müzik atölyesi, fizik-kimya-biyoloji laboratuvarları, bilişim teknolojileri sınıfı, spor salonu, kantin ve yemekhane, kız öğrencilerin kaldığı pansiyon bulunur.
Pek çok ilke imza atan okul, kurulduğu günden bu yana Osmanlı padişahlarının çocukları da dahil olmak üzere birçok önemli ismi mezun etmiştir.
Dipnot:
[1] Yücel, Erdem (Mart 1971). Osmanlı Tarihinde Vakıf Kuran Kadınlar, Hayat Tarih Mecmuası, C.1, 45-49.
[2] Koçer, Hasan Ali (1991). Türkiye’de Modern Eğitimin Doğuşu ve Gelişimi. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.
[3] Cağaloğlu Anadolu Lisesi Rölöve Raporu, 2011: 6).
[4] Uluköse, Güven Taneri (2006). İstanbul Kız Lisesi ve Bizim Sınıf. İstanbul: Kastaş Yayınevi.
[5] Uluköse, Güven Taneri (2006). İstanbul Kız Lisesi ve Bizim Sınıf. İstanbul: Kastaş Yayınevi.
